Kabel jest w ziemi. Część odcinków przełączona do ruchu, pracuje w czynnej sieci. Odbioru końcowego nie ma. Nocą przyjeżdżają złodzieje i wycinają kilkaset metrów miedzi. Pytanie, które pada wtedy w każdej firmie budowlanej: kto za to płaci.
Intuicja podpowiada: nie my, przecież nie mamy nad tym żadnej kontroli. Kabel pracuje dla zamawiającego, fizycznie nie mamy do niego dostępu bez zamknięcia torowego. Ale prawo mówi coś innego. Do formalnego przejęcia robót ryzyko ich utraty jest po stronie wykonawcy — niezależnie od winy i nawet przy przestępstwie osoby trzeciej. Co gorsza, polisa, za którą zapłaciłeś, prawdopodobnie przestała działać w dniu przełączenia kabla do ruchu.
Komunikaty Policji dokumentują, że kradzieże infrastruktury kolejowej to zjawisko powtarzalne: w jednej sprawie 18 przestępstw, ponad 30 ton miedzi, straty przekraczające 1,1 mln zł; w innej — ok. 1200 m kabla, straty 220 tys. zł (Policja — rozbita grupa, kradzieże infrastruktury kolejowej). Na dwóch placach budowy — kilkaset metrów przewodów miedzianych i kilka tysięcy metrów sieci trakcyjnej, łączna wartość 450 tys. zł (Policja — kradzież miedzi na wielką skalę). Kradzież miedzi z budowy liniowej w Polsce nie jest siłą wyższą. To zdarzenie normalne i przewidywalne — i właśnie dlatego kontrakty infrastrukturalne każą to ryzyko ubezpieczać.
W tym artykule wyjaśniam, dlaczego odpowiedź, którą podpowiada rozsądek, jest błędna. Pokazuję, gdzie dokładnie przebiega granica przejścia ryzyka, czym naprawdę jest „użytkowanie tymczasowe” i jak wygląda luka między okresem ryzyka kontraktowego a okresem ochrony ubezpieczeniowej — luka, która w kontraktach etapowanych trwa miesiącami. Na końcu — konkretne działania: co wynegocjować przed podpisaniem umowy, co robić w trakcie realizacji i co zrobić w pierwszych 24 godzinach po kradzieży.
Podstawowe pojęcia, które musisz znać
Zanim przejdziemy dalej, kilka terminów, które pojawiają się w każdej umowie o roboty budowlane i w każdej polisie — a ich pomylenie kosztuje.
| Pojęcie | Co oznacza | Dlaczego ma znaczenie |
|---|---|---|
| Ryzyko wynagrodzenia | Obowiązek oddania obiektu z art. 647 KC — wykonawca musi odtworzyć skradziony zakres za jedno wynagrodzenie, niezależnie od winy | To nie odpowiedzialność odszkodowawcza. To koszt podwójnego wykonania tej samej roboty |
| Świadectwo przejęcia | Dokument potwierdzający formalne przejęcie robót przez zamawiającego (subklauzula 10.1 FIDIC) | Dopiero od tego momentu ryzyko utraty przechodzi na zamawiającego |
| Polisa CAR/EAR | Ubezpieczenie od wszystkich ryzyk budowy (CAR) lub montażu (EAR) | Powinna chronić od podpisania umowy do świadectwa przejęcia — ale często kończy się wcześniej |
| Użytkowanie tymczasowe | Konstrukcja kontraktowa, w której zamawiający korzysta z części robót przed ich formalnym przejęciem | Nie przenosi ryzyka na zamawiającego, nie uruchamia okresu zgłaszania wad |
| Waiver of subrogation | Zrzeczenie się przez ubezpieczyciela prawa regresu wobec wskazanych podmiotów (art. 828 § 1 KC) | Bez tego zapisu ubezpieczyciel, który wypłaci odszkodowanie generalnemu wykonawcy, może pozwać podwykonawcę |
Dlaczego intuicja myli — ryzyko wykonawcy do formalnego przejęcia robót
Ryzyko wynagrodzenia, nie odpowiedzialność odszkodowawcza
Podstawą obciążenia wykonawcy nie jest to, że zawinił. Obowiązek oddania obiektu z art. 647 KC oznacza, że jeśli skradziono wbudowany element — musisz go odtworzyć za to samo wynagrodzenie. Art. 652 KC potwierdza: wykonawca, który protokolarnie przejął teren budowy, ponosi odpowiedzialność za szkody na tym terenie do chwili oddania obiektu (I CSK 1907/25 — SN). W sprawie IV CSK 368/14 Sąd Najwyższy potwierdził, że umowa może wyraźnie nakładać na wykonawcę obowiązek ochrony wykonanych prac do czasu odbioru — i w stanie faktycznym doszło właśnie do kradzieży kabla zasilającego (IV CSK 368/14 — SN).
Argumenty, które nie działają
Trzy najczęstsze argumenty, które słyszę od zespołów kontraktowych — i dlaczego żaden z nich nie zdejmie z Ciebie ryzyka:
| Argument | Dlaczego nie działa |
|---|---|
| „Kradzież to przestępstwo osoby trzeciej — siła wyższa” | Kradzież miedzi z budowy liniowej jest zdarzeniem normalnym i przewidywalnym. Art. 471 KC domniemuje odpowiedzialność dłużnika — to wykonawca dowodzi należytej staranności |
| „Kabel nie jest naszą własnością, należy do gestora” | Tytuł własności i ryzyko utraty to dwie różne kategorie. Żadna umowa o roboty budowlane nie wiąże definicji robót z tytułem własności |
| „Zafakturowaliśmy ten zakres i zamawiający zapłacił” | Płatność częściowa nie przenosi ryzyka. Podobnie jak: zakończenie robót, zgłoszenie gotowości do odbioru, przekazanie do eksploatacji, fizyczne wbudowanie elementu ani przejście własności materiału |
Co dokładnie przenosi ryzyko
Granicą przejścia ryzyka jest wyłącznie przejęcie robót w trybie umownym:
- W modelu FIDIC — protokół odbioru końcowego plus świadectwo przejęcia (subklauzula 10.1)
- W modelu kodeksowym — sam protokół odbioru
Jest jeden automatyczny mechanizm, o którym warto pamiętać: milczenie inżyniera po upływie terminu na wystawienie świadectwa przejęcia (typowo 28 dni od wniosku) uważa się za wystawienie świadectwa ostatniego dnia tego okresu. To jeden z niewielu przypadków, gdy ryzyko przechodzi bez zgody drugiej strony.
I jeszcze jedno: jeśli zamawiający bezpodstawnie odmawia odbioru, to zwłoka wierzyciela (art. 486 § 2 KC) i naruszenie obowiązku współdziałania (art. 354 § 2 KC). Wykonawca może argumentować, że ryzyko przeszło w chwili, w której odbiór powinien był nastąpić.
Pułapka użytkowania tymczasowego
Standard FIDIC (subklauzula 10.2) wiąże użytkowanie części robót przez zamawiającego z ich przejęciem. Polskie kontrakty infrastrukturalne to zmieniają. Wzorcowe Szczególne Warunki Kontraktu modyfikują subklauzulę 10.2, wprowadzając konstrukcję użytkowania tymczasowego (Wzorcowe SWK — gov.pl).
KIO potwierdziła tę konstrukcję w dwóch orzeczeniach:
- KIO 1121/16 (21.07.2016): subklauzula 10.2 FIDIC dopuszcza użytkowanie tymczasowe i umowne rozdzielenie ryzyk z nim związanych (KIO 1121/16)
- KIO 235/22 (21.02.2022): użytkowanie tymczasowe odcinka nie rozpoczyna biegu okresu zgłaszania wad
Co to oznacza dla Twojej firmy:
| Co użytkowanie tymczasowe nie robi | Co robi |
|---|---|
| Nie jest przejęciem robót | Zamawiający przejmuje koszty zwykłego zużycia i utrzymania |
| Nie skutkuje świadectwem przejęcia | Zamawiający korzysta z odcinka |
| Nie przenosi opieki nad robotami | Wykonawca nadal ponosi ryzyko utraty |
| Nie rozpoczyna okresu zgłaszania wad | Wykonawca nie ma dostępu bez zamknięcia udzielanego przez podmiot trzeci |
Kradzież nie jest zwykłym zużyciem. Dewastacja nie jest utrzymaniem. Odpowiedzialność za element pracujący w czynnej sieci, do którego nie masz dostępu — zostaje u Ciebie.
Napisz do nas — pomożemy zweryfikować, czy Twoja umowa zawiera klauzulę użytkowania tymczasowego i jakie ryzyka z tego wynikają.
Luka w polisie — gdzie naprawdę leży problem
Spór o kradzież kabla jest sporem o ubezpieczenie
Skoro ryzyka kradzieży praktycznie nie da się z wykonawcy zdjąć przed formalnym przejęciem, prawdziwy spór nie dotyczy odpowiedzialności kontraktowej. Dotyczy polisy.
Właściwym miejscem alokacji tego ryzyka jest ubezpieczenie CAR/EAR zawierane na cudzy rachunek (art. 808 § 1 KC), z ochroną od podpisania umowy do świadectwa przejęcia. Okres ochrony ubezpieczeniowej powinien trwać dokładnie tak długo, jak ryzyko po stronie wykonawcy. Zbieżność tych dwóch okresów nie jest przypadkiem — to cel konstrukcji.
Najczęstsza i najkosztowniejsza rozbieżność
Polisa CAR generalnego wykonawcy zawiera klauzulę: ochrona nie obejmuje szkód w mieniu przekazanym do eksploatacji, a odpowiedzialność ubezpieczyciela ustaje z dniem rozpoczęcia eksploatacji elementu.
Materiały KNF potwierdzają, że polisy EAR co do zasady nie obejmują budynków i budowli w trakcie normalnej eksploatacji (KNF — pytania egzaminacyjne).
Efekt:
| Element | Data |
|---|---|
| Ryzyko kontraktowe trwa do | Świadectwa przejęcia |
| Ochrona ubezpieczeniowa kończy się przy | Przełączeniu do ruchu / przekazaniu do eksploatacji |
| Luka | Od kilku tygodni do wielu miesięcy |
W tym okresie firma jest całkowicie nieubezpieczona, a pełna odpowiedzialność kontraktowa trwa. Co gorsza — wada polisy jest systemowa. Ta sama podstawa odmowy uderzy przy każdej kolejnej kradzieży na tym samym kontrakcie.
Zapłata za ochronę, której nie otrzymano
Podwykonawca płaci składkę przenoszoną jako narzut procentowy od wartości zadania. Przy dużych zadaniach to kwoty rzędu setek tysięcy złotych. Jeśli polisa wyłącza mienie oddane do eksploatacji — to świadczenie nieekwiwalentne: zapłaciłeś za ochronę, której nie otrzymałeś. To argument o dużej sile perswazyjnej w sporze.
Klauzula, która zamienia obronę w roszczenie
Subklauzula 18.1 FIDIC przewiduje: jeśli strona ubezpieczająca zaniedba zawarcia lub utrzymania osiągalnego i wymaganego ubezpieczenia, płaci kwoty, które powinny być odzyskiwalne z tej polisy (FIDIC Red Book 2017 — wydanie polskie, SIDiR). To gotowy miernik szkody — eliminuje spór o wysokość.
Ogólna podstawa odpowiedzialności: art. 471 KC w zw. z art. 361 § 2 KC — szkoda obejmuje stratę i utracone korzyści w granicach normalnego związku przyczynowego (SN, I CSK 389/18). Warto jednak pamiętać, że miernikiem nie byłaby automatycznie pełna suma ubezpieczenia, lecz kwota świadczenia, które ubezpieczyciel faktycznie wypłaciłby przy prawidłowej polisie, pomniejszona o franszyzy i wyłączenia.
Podwykonawca nie jest skazany na pośrednictwo
Art. 808 § 3 KC: ubezpieczony (np. podwykonawca) może żądać świadczenia bezpośrednio od ubezpieczyciela, bez pośrednictwa generalnego wykonawcy (KC — tekst jednolity, ISAP). To ważne, gdy generalny wykonawca nie zgłasza szkody lub odmawia.
Z drugiej strony — brak klauzuli zrzeczenia się regresu (waiver of subrogation) w polisie CAR oznacza, że ubezpieczyciel, który wypłaci odszkodowanie generalnemu wykonawcy, może pozwać podwykonawcę (art. 828 § 1 KC). Brak tego zapisu w polisie, z której podwykonawca ma nominalnie korzystać, jest wadą równie poważną jak wyłączenie kradzieży.
Co zrobić — trzy horyzonty działania
Przed podpisaniem umowy
| Nr | Działanie | Dlaczego |
|---|---|---|
| 1 | Zapisz jednym zdaniem zdarzenie przenoszące ryzyko: „z chwilą wystawienia świadectwa przejęcia dla odcinka” — nigdy ogólne „po odbiorze” | Odbiorów jest kilka rodzajów; ogólne sformułowanie otwiera spór o to, który z nich zdejmuje ryzyko |
| 2 | Wynegocjuj podział robót na odcinki i zastrzeż prawo żądania osobnego świadectwa przejęcia dla każdego odcinka | To najskuteczniejsze narzędzie skracania okresu ryzyka — działa bez zgody drugiej strony |
| 3 | Sprawdź, czy umowa zawiera klauzulę użytkowania tymczasowego; jeśli tak, wynegocjuj, że przenosi ona przynajmniej ryzyko utraty i kradzieży | Bez tego zapisu odpowiadasz za element, do którego nie masz dostępu |
| 4 | Zażądaj kopii polisy CAR/EAR wraz z OWU i wykazem klauzul dodatkowych PRZED podpisaniem umowy i przed przyjęciem na siebie składki | Polisa bez wykazu klauzul jest nieweryfikowalna — wyłączenia siedzą właśnie w klauzulach |
| 5 | Porównaj polisę z wymogami kontraktu punkt po punkcie: zakres all risks, suma odtworzeniowa, okres ochrony, rozszerzenia o kradzież elementów wbudowanych i odcinki oddane do eksploatacji, podlimity, franszyzy | Każda rozbieżność to okres nieubezpieczony |
| 6 | Zażądaj, by polisa obejmowała podwykonawcę jako ubezpieczonego i zawierała zrzeczenie się regresu wobec wykonawcy i podwykonawców | Bez tego ubezpieczyciel może pozwać podwykonawcę po wypłacie odszkodowania |
| 7 | Zapisz w umowie ilościowy standard zabezpieczenia (ogrodzenie, oświetlenie, dozór, monitoring, częstotliwość obchodów) i wyceń go | Zapisany standard ogranicza Twój obowiązek do konkretnych czynności; niezapisany otwiera zarzut „nie zabezpieczyłeś należycie” bez granic |
| 8 | Wynegocjuj symetrię w umowie podwykonawczej: jeśli przenosi obowiązki wykonawcy z kontraktu głównego, musi przenieść też jego uprawnienia | Skoro reżim kontraktu głównego wiąże, to wiąże w całości — nie da się stosować klauzuli opieki nad robotami, pomijając klauzulę nakazującą te roboty ubezpieczyć |
Art. 22 pkt 1 Prawa budowlanego nakłada na kierownika budowy obowiązek „odpowiedniego” zabezpieczenia terenu, ale przepisy nie określają minimum — liczby obchodów, obowiązku monitoringu ani ochrony fizycznej (Prawo budowlane — tekst jednolity, ISAP). Paradoksalnie, w interesie wykonawcy jest, żeby standard zabezpieczenia był w umowie zapisany, a nie żeby go nie było.
Warto też pamiętać o art. 433 pkt 3 PZP, który zakazuje postanowień przewidujących odpowiedzialność wykonawcy za okoliczności, za które wyłączną odpowiedzialność ponosi zamawiający. KIO w sprawach KIO 2644/23 i KIO 314/22 uznawała klauzule przerzucające na wykonawcę skutki błędów zamawiającego za abuzywne (Komentarz UZP do art. 433 PZP). Ochrona ta nie działa jednak w umowie podwykonawczej, która nie jest umową w sprawie zamówienia publicznego.
W trakcie realizacji
- Składaj wnioski o świadectwa przejęcia dla odcinków, gdy tylko zakres na to pozwala, i pilnuj terminów — milczenie inżyniera po upływie terminu oznacza wystawienie świadectwa i przejście ryzyka
- Prowadź systematyczną dokumentację fotograficzną postępu robót i stanu zabezpieczeń ze znacznikiem daty i geolokalizacji — nie po zdarzeniu, a na bieżąco
- Dokumentuj każdy wniosek o rozszerzenie zabezpieczeń i sposób jego potraktowania przez drugą stronę — zakwalifikowanie wniosku jako zmiany jest dowodem, że dany środek nie mieścił się w pierwotnym zakresie obowiązków
- Prowadź osobnymi pismami zdarzenia na infrastrukturze istniejącej (nie Twoje roboty — odtworzenie jest robotą dodatkową) i zdarzenia na robotach własnych
- Rozdzielaj naprawę doraźną od docelowej — jeśli odtwarzasz kabel w lepszej technologii bez wniosku o polecenie zmiany, wykonujesz pracę za darmo i budujesz argument przeciw sobie w przyszłym sporze
Po zdarzeniu — procedura 24 godzin
| Czas | Działanie |
|---|---|
| Natychmiast | Samodzielne zgłoszenie na Policję z pisemnym potwierdzeniem i numerem sprawy — nigdy na podstawie zapewnienia gestora, użytkownika czy służby ochrony |
| Natychmiast | Dokumentacja fotograficzna z datą i geolokalizacją |
| W ciągu 24 h | Protokół oględzin z udziałem przedstawiciela drugiej strony |
| W ciągu 24 h | Ustalenie i odnotowanie statusu prawnego odcinka: czy był przełączony do ruchu, objęty użytkowaniem tymczasowym, czy wystawiono świadectwo przejęcia — to rozstrzyga, którą linię argumentacji prowadzisz |
| W ciągu 24 h | Pisemne ŻĄDANIE (nie prośba) zgłoszenia szkody ubezpieczycielowi z powołaniem konkretnych rozszerzeń ochrony wymaganych kontraktem |
| W ciągu 7 dni | Potwierdzenie faktycznego zgłoszenia szkody, uzyskanie numeru szkody i danych likwidatora |
| W ciągu 7 dni | Jeśli strona ubezpieczająca nie zgłosi szkody — pismo zastrzegające roszczenie o zapłatę równowartości nieuzyskanego odszkodowania + rozważenie wystąpienia bezpośrednio do ubezpieczyciela (art. 808 § 3 KC) |
Dlaczego samodzielne zgłoszenie na Policję jest tak ważne? Ubezpieczyciel odmawia wypłaty za kradzież przede wszystkim z powodów formalnych, a nie merytorycznych. Opieranie się na zapewnieniu użytkownika, gestora albo służby ochrony, że zgłoszenie zostało złożone, jest błędem, który kosztuje całe odszkodowanie — a zapewnienia te bywają nieprawdziwe.
Art. 818 § 3 KC: przekroczenie terminu zgłoszenia szkody z OWU uprawnia ubezpieczyciela do zmniejszenia świadczenia tylko wtedy, gdy uniemożliwiło ustalenie okoliczności lub rozmiaru szkody. Ale brak zgłoszenia na Policję to problem innej kategorii — bez niego ubezpieczyciel odmawia bez badania sprawy.
Analogia dla branży IT — ryzyko utraty mienia przed odbiorem
Problem nie ogranicza się do budownictwa. W umowach wdrożeniowych IT ryzyko utraty sprzętu przed odbiorem ma identyczną strukturę. Art. 471 KC jako ogólna podstawa odpowiedzialności kontraktowej za utratę mienia przed odbiorem dotyczy zarówno umów budowlanych, jak i wdrożeniowych (KC — tekst jednolity, ISAP).
Fizyczne umieszczenie urządzeń w obiekcie klienta nie przenosi automatycznie odpowiedzialności — tak samo jak fizyczne wbudowanie kabla w kanalizację. Kluczowe jest rozdzielenie momentów dostawy, instalacji, uruchomienia i odbioru oraz wyraźne określenie chwili przejścia ryzyka.
Przy wynagrodzeniu ryczałtowym (art. 632 § 1 KC) wykonawca co do zasady nie może żądać podwyższenia wynagrodzenia z powodu wyższych kosztów. Wyjątek z § 2: nieprzewidywalna zmiana stosunków grożąca rażącą stratą uprawnia do żądania podwyższenia ryczałtu lub rozwiązania umowy przez sąd — ale kradzież na budowie liniowej nie spełnia kryterium nieprzewidywalności (SN, II CSK 21/12).
Audyt umowy i polisy — zanim zapłacisz za ochronę, sprawdź, czy ją otrzymujesz
Audyt umowy o roboty budowlane lub umowy podwykonawczej razem z polisą CAR/EAR sprowadza się do jednego pytania: czy okres ryzyka kontraktowego pokrywa się z okresem ochrony ubezpieczeniowej. Jeśli nie — masz lukę, za którą zapłacisz przy pierwszej kradzieży. I przy każdej kolejnej.
Trzy cechy robót liniowych tworzą tę lukę: dziesiątki kilometrów frontu robót niemożliwe do fizycznego zabezpieczenia, materiał o wysokiej wartości złomowej oraz etapowe oddawanie do eksploatacji długo przed odbiorem końcowym.
Zrób ten przegląd przed podpisaniem umowy i przed przyjęciem na siebie składki — nie po pierwszej odmowie ubezpieczyciela. Wada polisy jest systemowa i uderzy przy każdej kolejnej kradzieży.
Jeśli potrzebujesz wsparcia w audycie klauzul przejścia ryzyka, konfrontacji polisy z wymogami kontraktu lub wynegocjowaniu podziału na odcinki i symetrii uprawnień w łańcuchu podwykonawczym — napisz do nas.
Najczęściej zadawane pytania
Kabel pracuje już w czynnej sieci i fizycznie nie mamy do niego dostępu — dlaczego nadal odpowiadamy za jego kradzież?
Użytkowanie tymczasowe nie jest przejęciem robót. Nie skutkuje świadectwem przejęcia, nie przenosi opieki nad robotami i nie rozpoczyna okresu zgłaszania wad. Zamawiający przejmuje wyłącznie koszty zwykłego zużycia i utrzymania — a kradzież nie jest zwykłym zużyciem. Ryzyko utraty przechodzi dopiero z chwilą wystawienia świadectwa przejęcia.
Zafakturowaliśmy ten zakres i zamawiający zapłacił. Czy płatność nie oznacza, że ryzyko przeszło?
Nie. Płatność częściowa (przejściowa) nie przenosi ryzyka. Podobnie jak: zakończenie robót, zgłoszenie gotowości do odbioru, przekazanie do eksploatacji, fizyczne wbudowanie elementu ani przejście własności materiału. Ryzyko przenosi wyłącznie formalne przejęcie robót — protokół odbioru plus świadectwo przejęcia w modelu FIDIC.
Czy jako podwykonawca możemy iść bezpośrednio do ubezpieczyciela, czy musimy czekać na generalnego wykonawcę?
Art. 808 § 3 KC daje ubezpieczonemu (np. podwykonawcy) prawo żądania świadczenia bezpośrednio od ubezpieczyciela, bez pośrednictwa generalnego wykonawcy. Warunkiem jest, by polisa obejmowała podwykonawcę jako ubezpieczonego. Sprawdź treść polisy — jeśli jesteś w niej wskazany, nie musisz czekać.
Co zrobić w pierwszych 24 godzinach po kradzieży, żeby nie stracić odszkodowania?
Zawsze samodzielne zgłoszenie na Policję z pisemnym potwierdzeniem i numerem sprawy (nigdy na podstawie zapewnienia gestora czy służby ochrony), dokumentacja fotograficzna z datą i geolokalizacją, protokół oględzin z udziałem przedstawiciela drugiej strony, ustalenie statusu prawnego odcinka oraz pisemne żądanie zgłoszenia szkody ubezpieczycielowi. Ubezpieczyciel odmawia wypłaty przede wszystkim z powodów formalnych — brak własnego zgłoszenia na Policję kosztuje całe odszkodowanie.
Umowa nie wymaga monitoringu ani ochrony — czy to działa na naszą korzyść?
Paradoksalnie — nie. Art. 22 pkt 1 Prawa budowlanego nakłada obowiązek „odpowiedniego” zabezpieczenia, ale nie definiuje minimum. Brak zapisanego standardu otwiera zarzut „nie zabezpieczyłeś należycie” bez granic. Zapisany standard ogranicza Twój obowiązek do konkretnych czynności — i daje argument, że zrobiłeś to, co umowa wymagała.
Czy odbiór częściowy z art. 654 KC zdejmie z nas ryzyko?
Art. 654 KC daje wykonawcy prawo żądania odbiorów częściowych za zapłatą części wynagrodzenia, ale jest przepisem dyspozytywnym — strony mogą go wyłączyć. W konstrukcjach FIDIC sam odbiór częściowy ani płatność przejściowa nie przenoszą ryzyka. Ryzyko zdejmuje dopiero świadectwo przejęcia dla odcinka — dlatego warto wynegocjować podział robót na odcinki i konsekwentnie składać wnioski o świadectwa przejęcia.
