Ustawa o ochronie sygnalistów obowiązuje od 25 września 2024 r. Jeśli Twoja firma zatrudnia co najmniej 50 osób lub działa w sektorze regulowanym – masz obowiązek wdrożyć procedurę zgłoszeń wewnętrznych. Brak wdrożenia to nie tylko ryzyko grzywny. To ryzyko, że Twoi pracownicy pominą Cię i zgłoszą sprawę bezpośrednio do Rzecznika Praw Obywatelskich – a Ty dowiesz się o problemie z pisma urzędowego.
Do 30 września 2025 r. RPO przyjął już 173 zgłoszenia zewnętrzne od sygnalistów i udzielił 184 porad – co pokazuje, że system działa i ludzie z niego korzystają. Jeśli nie masz wdrożonej procedury, Twoja organizacja staje się bardziej narażona na eskalację problemów na zewnątrz.
W tym artykule przeprowadzę Cię przez trzy pytania, które pozwolą ustalić, czy ustawa dotyczy Twojej firmy. Pokażę, jakie obowiązki z niej wynikają, kto w organizacji powinien odpowiadać za wdrożenie i jakie konsekwencje grożą za brak działania. Na końcu znajdziesz checklistę minimalnych kroków, które pozwolą uruchomić procedurę.
Podstawowe pojęcia, które warto znać
Zanim przejdziemy dalej, kilka terminów, które pojawiają się w ustawie i w tym artykule:
| Pojęcie | Znaczenie |
|---|---|
| Sygnalista | Osoba zgłaszająca naruszenie prawa – może to być pracownik, współpracownik na B2B, stażysta lub osoba zewnętrzna powiązana z firmą |
| Procedura zgłoszeń wewnętrznych | Dokument opisujący, jak w Twojej firmie można zgłosić nieprawidłowość, kto ją przyjmie i co się z nią stanie |
| Działania odwetowe | Wszelkie negatywne konsekwencje wobec sygnalisty z powodu zgłoszenia – np. zwolnienie, degradacja, obniżenie wynagrodzenia, pominięcie przy awansie |
| Zgłoszenie zewnętrzne | Zgłoszenie kierowane bezpośrednio do organu publicznego (np. RPO), z pominięciem procedury wewnętrznej firmy |
| Podmiot prawny | Adresat obowiązków ustawowych – spółka, fundacja, stowarzyszenie, jednostka publiczna. Pojęcie szersze niż „pracodawca” z Kodeksu pracy |
| DPIA | Ocena skutków dla ochrony danych – analiza wymagana przez RODO, gdy przetwarzanie danych może powodować wysokie ryzyko naruszenia praw osób fizycznych |
Dla kogo jest ustawa o ochronie sygnalistów – test w trzech pytaniach
Nie musisz czytać całej ustawy, żeby ustalić, czy Twoja firma jest objęta obowiązkiem. Wystarczą trzy pytania.
Pytanie 1: ile osób wykonuje pracę zarobkową na rzecz Twojej firmy?
Sprawdź stan na 1 stycznia lub 1 lipca danego roku. Jeśli na którąkolwiek z tych dat na rzecz Twojej firmy pracuje co najmniej 50 osób – masz obowiązek wdrożenia procedury.
Sposób liczenia:
- Pracownicy na umowę o pracę – liczone w przeliczeniu na pełne etaty (pracownik na pół etatu = 0,5)
- Osoby na umowach zlecenia, umowach o dzieło, kontraktach B2B – wliczane, jeżeli nie zatrudniają do tej pracy innych osób (czyli wykonują ją osobiście)
- Próg weryfikowany jest wyłącznie w tych dwóch datach – firma sezonowa, która przez część roku zatrudnia więcej osób, ale w dniu 1 stycznia i 1 lipca nie przekracza 50, formalnie nie jest objęta obowiązkiem
Ważne: próg 50 osób liczony jest dla każdego podmiotu prawnego osobno, nie dla całej grupy kapitałowej.
Pytanie 2: czy działasz w sektorze regulowanym?
Jeśli Twoja firma działa w jednym z poniższych obszarów, obowiązek wdrożenia procedury dotyczy Cię niezależnie od liczby zatrudnionych:
| Sektor regulowany | Przykłady podmiotów |
|---|---|
| Usługi i rynki finansowe | Banki, zakłady ubezpieczeń, firmy inwestycyjne, domy maklerskie, fundusze inwestycyjne |
| Przeciwdziałanie praniu pieniędzy (AML) | Biura rachunkowe, doradcy podatkowi, pośrednicy nieruchomości, kantory walut, podmioty hazardowe |
| Bezpieczeństwo transportu | Przewoźnicy, operatorzy infrastruktury transportowej |
| Ochrona środowiska | Podmioty objęte regulacjami środowiskowymi UE |
Nawet jednoosobowe biuro rachunkowe, które jest instytucją obowiązaną w rozumieniu ustawy AML, podlega obowiązkowi wdrożenia procedury. Dla podmiotów z sektora AML oznacza to podwójny obowiązek – zarówno sektorowy (art. 53 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy), jak i ogólny wynikający z ustawy o sygnalistach.
Pytanie 3: czy prowadzisz jednostkę samorządu terytorialnego?
Jeśli tak – obowiązek dotyczy jednostek organizacyjnych gmin i powiatów liczących co najmniej 10 000 mieszkańców. Kryterium jest demograficzne, nie zatrudnieniowe.
Reguła decyzji:
- Jeśli odpowiedź na pytanie 1 lub 2 brzmi „tak” → musisz wdrożyć procedurę
- Jeśli odpowiedź na oba pytania brzmi „nie” → możesz wdrożyć procedurę dobrowolnie, ale nie masz takiego obowiązku
- Jeśli wdrożysz procedurę dobrowolnie – musisz przestrzegać wszystkich wymogów ustawy
Potrzebujesz wsparcia w ocenie, czy Twoja firma podlega ustawie? Napisz do nas
Jakie obowiązki nakłada ustawa i co to oznacza dla Twojej firmy
Ustawa nie wymaga jednego dokumentu. Wymaga systemu – procedury, kanałów zgłoszeń, rejestru, ochrony danych i mechanizmu informacji zwrotnej. Poniżej rozkładam to na poszczególne elementy.
Procedura zgłoszeń wewnętrznych – osiem obowiązkowych elementów
Art. 25 ustawy wymaga, by procedura zawierała:
- Wskazanie bezstronnej osoby lub jednostki odpowiedzialnej za przyjmowanie zgłoszeń i kontakt z sygnalistą
- Określenie kanałów zgłoszeń – co najmniej ustny i pisemny (np. dedykowany e-mail, infolinia, formularz online, skrzynka pocztowa, spotkanie osobiste)
- Zasady potwierdzania przyjęcia zgłoszenia – w terminie 7 dni od otrzymania
- Zasady przekazywania informacji zwrotnej o podjętych działaniach – w terminie maksymalnie 3 miesięcy
- Zasady prowadzenia rejestru zgłoszeń (numer, przedmiot, dane sygnalisty, data, informacje o działaniach następczych)
- Tryb obsługi zgłoszeń anonimowych – przyjmowanie ich jest możliwością, nie obowiązkiem, ale procedura musi określać, jak firma je traktuje
- Zasady ochrony poufności tożsamości sygnalisty i osoby, której dotyczy zgłoszenie
- Opis działań następczych – weryfikacja, postępowanie wyjaśniające, środki naprawcze
Konsultacje z pracownikami
Przed przyjęciem procedury musisz przeprowadzić konsultacje z zakładową organizacją związkową lub – jeśli jej nie ma – z przedstawicielami pracowników. Czas konsultacji: od 5 do 10 dni od przedstawienia projektu. Brak porozumienia nie blokuje przyjęcia procedury – wystarczy sam fakt przeprowadzenia konsultacji.
Procedura wchodzi w życie po upływie 7 dni od podania jej do wiadomości osobom wykonującym pracę zarobkową.
Ochrona danych osobowych w systemie zgłoszeń
System obsługi zgłoszeń przetwarza dane wrażliwe – informacje o potencjalnych naruszeniach prawa, dane sygnalisty, dane osoby, której dotyczy zgłoszenie. To rodzi konkretne obowiązki wynikające z RODO:
- Wdrożenie środków technicznych zapewniających bezpieczeństwo – szyfrowanie, kontrola dostępu, bezpieczne przechowywanie (art. 32 RODO)
- Przeprowadzenie oceny skutków dla ochrony danych (DPIA, art. 35 RODO) – ze względu na charakter przetwarzanych danych
- Przechowywanie danych przez 3 lata po zakończeniu roku, w którym zakończono działania następcze
- Usunięcie danych nieistotnych dla sprawy w terminie 14 dni od ustalenia ich nieistotności
- Dostęp do danych wyłącznie dla osób posiadających pisemne upoważnienie
- W przypadku wycieku danych z systemu zgłoszeń – obowiązek zgłoszenia naruszenia do organu nadzorczego w ciągu 72 godzin (art. 33 RODO)
Dane sygnalisty nie mogą być udostępnione osobie, której dotyczy zgłoszenie – nawet na jej wniosek z art. 15 RODO.
Zakaz działań odwetowych
Ustawa zabrania podejmowania jakichkolwiek negatywnych działań wobec sygnalisty w związku ze zgłoszeniem. Działania odwetowe należy rozumieć szeroko – obejmują wszelkie negatywne konsekwencje, jakie mogą dotknąć osobę zgłaszającą. Przykłady:
- Wypowiedzenie umowy o pracę lub kontraktu
- Obniżenie wynagrodzenia lub pozbawienie premii
- Degradacja stanowiska lub pominięcie przy awansie
- Przeniesienie na gorsze stanowisko
- Mobbing lub dyskryminacja
- Kierowanie na zbędne badania lekarskie
- Wszczęcie postępowania dyscyplinarnego bez obiektywnego uzasadnienia
Ciężar dowodu jest odwrócony: to firma musi wykazać, że decyzja kadrowa nie miała związku ze zgłoszeniem. Brak dokumentacji przyczyn takich decyzji znacząco zwiększa ryzyko przegranych sporów.
Ochrona obejmuje nie tylko samego sygnalistę, ale też osoby pomagające w zgłoszeniu i osoby powiązane z sygnalistą.
Kto w organizacji odpowiada za wdrożenie – i dlaczego to nie jest „temat HR”
Ustawa posługuje się pojęciem „podmiotu prawnego” jako adresata obowiązku. Nie wskazuje wprost, który dział w firmie ma odpowiadać za wdrożenie. To decyzja organizacyjna – ale odpowiedzialność prawna spoczywa na konkretnych osobach.
Odpowiedzialność zarządu
W spółkach kapitałowych zarząd prowadzi sprawy spółki i odpowiada za zgodność jej działalności z prawem. Delegacja zadań na dział compliance lub HR nie przenosi odpowiedzialności prawnej z zarządu. Art. 58 ustawy adresuje sankcje do „osoby odpowiedzialnej za ustanowienie procedury” – w praktyce to członek zarządu lub osoba, której zarząd powierzył ten obowiązek.
Podział ról w organizacji
| Rola | Zakres odpowiedzialności |
|---|---|
| Zarząd | Podjęcie uchwały o przyjęciu procedury, zapewnienie zasobów, nadzór strategiczny |
| Compliance | Operacyjna koordynacja procesu – projektowanie procedury, przyjmowanie i analiza zgłoszeń, rekomendowanie działań, raportowanie do zarządu |
| HR | Konsultacje z pracownikami, włączenie procedury do rekrutacji i onboardingu, organizacja szkoleń, monitoring decyzji kadrowych wobec sygnalistów |
| Dział prawny | Kwalifikacja prawna zgłoszonych naruszeń, ocena ryzyk, doradztwo w zakresie działań następczych |
| IT / bezpieczeństwo | Zabezpieczenie techniczne kanałów zgłoszeń – szyfrowanie, kontrola dostępu, bezpieczne przechowywanie |
| IOD | Ocena zgodności z RODO, przeprowadzenie DPIA |
Z doświadczenia wynika, że firmy, które traktują wdrożenie jako „projekt HR”, pomijają wymiar prawny i techniczny – co prowadzi do procedur niekompletnych lub niezgodnych z wymogami ustawy. Wdrożenie wymaga koordynacji między co najmniej trzema–czterema działami.
Konsekwencje braku wdrożenia: kary, ryzyka reputacyjne, eskalacja na zewnątrz
Sankcje karne
Ustawa przewiduje sankcje karne w rozdziale 6. Dotyczą one konkretnych osób fizycznych, nie abstrakcyjnego podmiotu:
| Czyn | Sankcja |
|---|---|
| Nieustanowienie procedury lub ustanowienie jej z naruszeniem wymogów (art. 58) | Grzywna (wykroczenie) |
| Uniemożliwianie lub utrudnianie zgłoszenia (art. 54) | Grzywna, ograniczenie wolności lub pozbawienie wolności do roku |
| Utrudnianie zgłoszenia z użyciem przemocy lub groźby (art. 54 kwalifikowany) | Pozbawienie wolności do lat 3 |
| Działania odwetowe wobec sygnalisty (art. 55) | Grzywna, ograniczenie wolności lub pozbawienie wolności do lat 2 |
| Uporczywe działania odwetowe (art. 55 kwalifikowany) | Pozbawienie wolności do lat 3 |
| Ujawnienie tożsamości sygnalisty (art. 56) | Grzywna, ograniczenie wolności lub pozbawienie wolności do roku |
Art. 58 penalizuje nie tylko całkowity brak procedury, ale także jej ustanowienie z istotnym naruszeniem wymogów – np. brak zapewnienia poufności, brak terminów na informację zwrotną, brak rejestru.
Dodatkowe ryzyko: jeśli kanały zgłoszeń nie są odpowiednio zabezpieczone technicznie i dojdzie do wycieku danych sygnalisty, firma może ponieść konsekwencje z RODO – kary do 20 mln EUR lub 4% rocznego obrotu.
Eskalacja na zewnątrz – zgłoszenia do RPO
Od 25 grudnia 2024 r. sygnaliści mogą kierować zgłoszenia zewnętrzne do Rzecznika Praw Obywatelskich oraz do właściwych organów sektorowych (np. Prezes UODO dla naruszeń ochrony danych). Sygnalista nie musi najpierw korzystać z procedury wewnętrznej – może od razu zgłosić sprawę na zewnątrz (art. 30 ustawy).
RPO uruchomił Zespół ds. Sygnalistów i dedykowane kanały zgłoszeń (formularz na sygnalisci.gov.pl, infolinia, zgłoszenia listowne, spotkania osobiste). Dane o aktywności RPO:
| Okres | Sprawy ogółem | Zgłoszenia zewnętrzne przyjęte | Porady udzielone |
|---|---|---|---|
| Do 30 czerwca 2025 r. | 412 | 144 | – |
| Do 30 września 2025 r. | 561 | 173 | 184 |
| III kwartał 2025 r. | 147 | 25 | 45 |
Najczęstsze obszary zgłoszeń: finanse publiczne, ochrona danych osobowych, środowisko, zdrowie, zamówienia publiczne.
Wnioski dla Twojej firmy:
- System działa – sygnaliści korzystają z kanałów zewnętrznych
- Brak wiarygodnej procedury wewnętrznej zwiększa prawdopodobieństwo, że pracownik wybierze kanał zewnętrzny
- Zgłoszenie zewnętrzne może skutkować wszczęciem postępowania administracyjnego przez organ nadzoru i nałożeniem dodatkowych sankcji
Ryzyka reputacyjne
Ujawnienie, że firma nie chroni sygnalistów lub stosuje represje, może prowadzić do utraty zaufania klientów, inwestorów i partnerów biznesowych. Ujawnienia publiczne (media, internet) są objęte ochroną ustawową sygnalisty, jeśli spełnione są warunki z ustawy – m.in. uprzednie zgłoszenie wewnętrzne i zewnętrzne bez odpowiedniej reakcji.
Dla firm technologicznych i rozwijających się organizacji, które pozyskują finansowanie lub przygotowują się do due diligence, brak wdrożonej procedury to sygnał ryzyka dla inwestora.
Odpowiedzialność cywilnoprawna
Sygnalista może dochodzić odszkodowania lub zadośćuczynienia za działania odwetowe – w tym utraconych korzyści (wynagrodzenia, premie, awanse). Przy odwróconym ciężarze dowodu firma musi udowodnić, że decyzja kadrowa nie miała związku ze zgłoszeniem.
Checklist: minimalne kroki do uruchomienia procedury
Poniżej dziewięć kroków, które wynikają z przepisów ustawy i pozwalają uruchomić procedurę zgłoszeń wewnętrznych:
| Krok | Działanie | Termin / uwagi |
|---|---|---|
| 1 | Weryfikacja obowiązku – ustal liczbę osób wykonujących pracę zarobkową na dzień 1 stycznia lub 1 lipca; sprawdź, czy firma działa w sektorze regulowanym | Stan na datę weryfikacji |
| 2 | Wyznaczenie osoby/jednostki odpowiedzialnej – powołaj pełnomocnika ds. zgłoszeń lub wskaż komórkę (np. compliance); osoba musi być bezstronna i niezależna od struktur, których zgłoszenie może dotyczyć | Przed rozpoczęciem prac nad procedurą |
| 3 | Opracowanie projektu procedury – uwzględnij wszystkie osiem obowiązkowych elementów z art. 25; określ kanały zgłoszeń, zasady anonimowości, ochronę danych | – |
| 4 | Konsultacje z pracownikami – przekaż projekt organizacji związkowej lub przedstawicielom pracowników | 5–10 dni od przedstawienia projektu |
| 5 | Przyjęcie procedury – zarząd podejmuje uchwałę o przyjęciu procedury | Po zakończeniu konsultacji |
| 6 | Ogłoszenie procedury – podaj treść procedury do wiadomości osobom wykonującym pracę zarobkową w sposób przyjęty w firmie | Procedura wchodzi w życie 7 dni od ogłoszenia |
| 7 | Uruchomienie kanałów zgłoszeń – wdróż co najmniej kanał pisemny i ustny; zabezpiecz technicznie (szyfrowanie, kontrola dostępu) | Przed wejściem procedury w życie |
| 8 | Przeprowadzenie DPIA i dostosowanie do RODO – oceń ryzyko przetwarzania danych w systemie zgłoszeń; nadaj pisemne upoważnienia osobom z dostępem do danych | Przed uruchomieniem kanałów |
| 9 | Szkolenie zespołu – przeszkol osoby odpowiedzialne za przyjmowanie zgłoszeń, menedżerów (zakaz odwetu) i dział HR (obowiązek informacyjny wobec kandydatów) | Po wejściu procedury w życie |
Dodatkowe działania po uruchomieniu:
- Włączenie informacji o procedurze do procesu rekrutacji i onboardingu
- Regularne przeglądy i aktualizacje procedury (minimum raz w roku)
- Monitoring decyzji kadrowych wobec osób, które dokonały zgłoszenia
- Dokumentowanie przyczyn decyzji kadrowych dotyczących sygnalistów – na wypadek sporu
Jak możemy pomóc Twojej firmie
Wdrożenie procedury ochrony sygnalistów wymaga koordynacji kilku obszarów: prawa pracy, ochrony danych, compliance i organizacji wewnętrznej. Jako kancelaria prawa pracy z doświadczeniem w obsłudze firm technologicznych i rosnących organizacji, pomagamy uporządkować ten proces od weryfikacji obowiązku po uruchomienie kanałów zgłoszeń.
Nasze wsparcie obejmuje:
- Weryfikację obowiązku – ustalenie, czy Twoja firma podlega ustawie i w jakim zakresie
- Opracowanie procedury zgłoszeń wewnętrznych – zgodnej z wymogami art. 25 ustawy, dopasowanej do modelu działania organizacji
- Przeprowadzenie konsultacji z przedstawicielami pracowników
- Ocenę zgodności z RODO – w tym przeprowadzenie DPIA dla systemu zgłoszeń
- Szkolenia dla zarządu, menedżerów i działu HR – zakaz odwetu, przebieg kontroli, zasady komunikacji z sygnalistą
- Bieżące wsparcie przy obsłudze zgłoszeń i działaniach następczych
Łączymy prawo pracy z kontekstem biznesowym – strukturą właścicielską, planami rozwoju i specyfiką zespołu. Dzięki temu procedura nie jest dokumentem „do szuflady”, ale narzędziem, które chroni firmę i jej pracowników.
Ustawa o sygnalistach – co zrobić teraz
Ustawa o ochronie sygnalistów obowiązuje. Termin na wdrożenie procedur dla podmiotów prywatnych już minął. RPO przyjmuje zgłoszenia zewnętrzne – 173 do końca września 2025 r. – a sygnaliści nie muszą najpierw korzystać z kanałów wewnętrznych firmy.
Trzy rzeczy do zrobienia teraz:
- Sprawdź, czy Twoja firma przekracza próg 50 osób lub działa w sektorze regulowanym
- Jeśli tak – zweryfikuj, czy masz wdrożoną procedurę zgłoszeń wewnętrznych spełniającą wymogi art. 25 ustawy
- Jeśli nie masz procedury lub masz wątpliwości co do jej kompletności – napisz do nas, pomożemy uporządkować temat
Najczęściej zadawane pytania
Czy ustawa o ochronie sygnalistów dotyczy mojej firmy, jeśli zatrudniam mniej niż 50 osób?
Jeśli Twoja firma nie działa w sektorze regulowanym (finanse, AML, transport, ochrona środowiska) i zatrudnia mniej niż 50 osób – ustawa nie nakłada na Ciebie obowiązku wdrożenia procedury. Możesz to zrobić dobrowolnie, ale wówczas musisz przestrzegać wszystkich wymogów ustawy. Próg 50 osób obejmuje pracowników na etatach (w przeliczeniu na pełne etaty) oraz osoby na umowach cywilnoprawnych i B2B, które wykonują pracę osobiście.
Czy sygnalista musi najpierw zgłosić sprawę wewnętrznie, zanim zwróci się do RPO?
Nie. Art. 30 ustawy pozwala sygnaliście na dokonanie zgłoszenia zewnętrznego bez uprzedniego zgłoszenia wewnętrznego. Brak wiarygodnej procedury wewnętrznej zwiększa prawdopodobieństwo, że pracownik wybierze kanał zewnętrzny – co oznacza mniejszą kontrolę firmy nad procesem i większe ryzyko eskalacji.
Jaki jest termin na wdrożenie procedury zgłoszeń wewnętrznych?
Przepisy o zgłoszeniach wewnętrznych weszły w życie 25 września 2024 r. Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej sugerowało w komunikatach termin 1 stycznia 2025 r. (powiązany z datą weryfikacji progu zatrudnienia), ale interpretacja ta nie ma charakteru wykładni legalnej. Ustawa nie zawiera przepisów przejściowych odraczających stosowanie rozdziału o zgłoszeniach wewnętrznych – co oznacza, że obowiązek formalnie powstał 25 września 2024 r.
Czy mogę powierzyć obsługę zgłoszeń podmiotowi zewnętrznemu, np. kancelarii prawnej?
Tak. Ustawa dopuszcza powierzenie przyjmowania i rozpatrywania zgłoszeń podmiotowi zewnętrznemu. Kancelaria prawa pracy może pełnić rolę bezstronnej jednostki odpowiedzialnej za przyjmowanie zgłoszeń, co daje dodatkowe korzyści: sprawy prowadzą osoby z doświadczeniem w prawie pracy i rozwiązywaniu sporów, a dane sygnalisty przechowywane są wyłącznie u podmiotu zewnętrznego – co ułatwia spełnienie ustawowego wymogu ochrony poufności.
Jakie naruszenia mogą zgłaszać sygnaliści?
Ustawa obejmuje naruszenia prawa w obszarach takich jak: korupcja, zamówienia publiczne, usługi i rynki finansowe, AML, bezpieczeństwo produktów i transportu, ochrona środowiska, bezpieczeństwo żywności, zdrowie publiczne, ochrona konsumentów, ochrona danych osobowych, bezpieczeństwo sieci i systemów teleinformatycznych. Z zakresu ustawy wyłączone są klasyczne indywidualne spory z prawa pracy (wynagrodzenie, urlopy, czas pracy). Firma może rozszerzyć zakres procedury o naruszenia regulacji wewnętrznych lub standardów etycznych.
Co grozi firmie za pozornie neutralne decyzje kadrowe wobec sygnalisty?
Działania odwetowe należy rozumieć szeroko – obejmują wszelkie negatywne działania mogące dotknąć osobę zgłaszającą, nawet jeśli formalnie wyglądają na neutralne (np. zmiana stanowiska, pominięcie przy szkoleniu). Ciężar dowodu jest odwrócony: to firma musi wykazać, że decyzja nie miała związku ze zgłoszeniem. Brak dokumentacji przyczyn decyzji kadrowych znacząco zwiększa ryzyko przegranych sporów i odpowiedzialności karnej (do 2–3 lat pozbawienia wolności za działania odwetowe).
