Prawo holdingowe – wykup udziałów mniejszościowych, ochrona wspólników i prawo do audytu

Od października 2022 roku obowiązują przepisy regulujące relacje między spółką dominującą a spółkami zależnymi w grupach kapitałowych. Najważniejsza zmiana: spółka dominująca może żądać przymusowego wykupu udziałów wspólników mniejszościowych – także w spółce z o.o., nie tylko akcyjnej. Jednocześnie wspólnicy mniejszościowi zyskali prawo żądania odkupu swoich udziałów oraz prawo do audytu grupy spółek.

Co zmieniły przepisy holdingowe z października 2022

Nowelizacja Kodeksu spółek handlowych objęła trzy obszary dotyczące wspólników mniejszościowych:

• Squeeze out – prawo spółki dominującej do przymusowego wykupu udziałów lub akcji wspólników mniejszościowych w spółce zależnej.
• Sell out – prawo wspólnika mniejszościowego do żądania odkupu jego udziałów lub akcji.
• Prawo do audytu – możliwość zlecenia przez sąd badania rachunkowości i działalności grupy spółek.

Wcześniej squeeze out i sell out dotyczyły wyłącznie spółek akcyjnych. Teraz obejmują również spółki z o.o.

Squeeze out – przymusowy wykup udziałów wspólników mniejszościowych

Na czym polega squeeze out

Squeeze out to prawo do żądania przymusowego wykupu udziałów lub akcji wspólników mniejszościowych w spółce zależnej. Spółka dominująca może zażądać od spółki zależnej wykupienia tych udziałów – na rachunek spółki dominującej.

Warunki squeeze out po nowelizacji

• Spółka dominująca musi posiadać co najmniej 90% kapitału zakładowego spółki zależnej.
• Zgromadzenie wspólników (walne zgromadzenie) podejmuje uchwałę o przymusowym wykupie udziałów lub akcji wspólników reprezentujących nie więcej niż 10% kapitału zakładowego.
• Przepis dotyczy teraz także spółek z o.o. – nie tylko akcyjnych.

Możliwość obniżenia progu w umowie spółki

Umowa (statut) spółki może przewidywać łagodniejsze warunki wykupu:

• Próg można obniżyć poniżej 90% kapitału zakładowego.
• Minimalny dopuszczalny próg to 75% kapitału zakładowego – niżej zejść nie można.

Jak wyglądał squeeze out przed zmianą

Przed nowelizacją squeeze out działał tylko w spółkach akcyjnych i wymagał:

• Łącznego posiadania co najmniej 95% kapitału zakładowego przez akcjonariuszy żądających wykupu.
• Wykupu akcji od nie więcej niż 5 akcjonariuszy mniejszościowych posiadających łącznie nie więcej niż 5% kapitału.

Sell out – prawo wspólnika mniejszościowego do żądania odkupu

Co daje sell out wspólnikowi mniejszościowemu

Sell out to odwrotność squeeze out – wspólnik mniejszościowy sam żąda, aby spółka odkupiła jego udziały lub akcje. Przed nowelizacją to prawo przysługiwało wyłącznie akcjonariuszom. Teraz obejmuje też wspólników sp. z o.o.

Kiedy sell out jest możliwy

Sell out działa w spółkach zależnych uczestniczących w grupie kapitałowej, w których spółka dominująca posiada co najmniej 90% udziałów lub akcji. Spółka dominująca może reprezentować wymaganą wielkość kapitału:

• Bezpośrednio – przez własne udziały lub akcje.
• Pośrednio – przez inne podmioty lub na podstawie porozumień z innymi osobami.

Jak zgłosić żądanie odkupu

1. Wspólnicy (akcjonariusze) mniejszościowi reprezentujący nie więcej niż 10% kapitału zakładowego zgłaszają żądanie umieszczenia sprawy odkupu w porządku obrad najbliższego zgromadzenia.
2. Z tego uprawnienia można korzystać nie częściej niż raz w roku obrotowym.
3. Najwcześniejszy możliwy termin – 3 miesiące od ujawnienia w KRS uczestnictwa spółki w grupie spółek.

Jednorazowe żądanie odkupu przy utworzeniu grupy spółek

Wspólnik, który głosował przeciwko uchwale o utworzeniu grupy spółek, może złożyć jednorazowe żądanie odkupu swoich udziałów lub akcji. Warunki:

• Termin: miesiąc od podjęcia uchwały o utworzeniu grupy.
• Wielkość posiadanego kapitału zakładowego nie ma znaczenia – żądanie przysługuje niezależnie od liczby udziałów.

Sell out przy zmianie zasad wiążącego polecenia

Sell out przysługuje również wtedy, gdy wspólnicy mniejszościowi nie wyrażą zgody na wprowadzenie do umowy (statutu) postanowień dotyczących odmowy wykonania wiążącego polecenia. Także w tym przypadku wielkość posiadanego kapitału zakładowego nie ma znaczenia.

Prawo do żądania audytu grupy spółek

Kto może żądać audytu

Wspólnicy (akcjonariusze) spółki zależnej uczestniczącej w grupie spółek, którzy reprezentują co najmniej 1/10 kapitału zakładowego.

Co obejmuje audyt

Sąd rejestrowy wyznacza firmę audytorską, która bada:

• Rachunkowość grupy spółek.
• Działalność całej grupy spółek.

Kto ponosi koszt audytu

• Koszt badania ponosi wspólnik (akcjonariusz), który złożył żądanie.
• Zwrot kosztów od spółki przysługuje tylko wtedy, gdy audyt wykaże nadużycia lub działania niekorzystne dla spółki.

Co sprawdzić w Twojej spółce

Jeśli Twoja firma działa w grupie kapitałowej – jako spółka dominująca lub zależna – zweryfikuj następujące punkty:

1. Sprawdź strukturę udziałową – czy spółka dominująca posiada co najmniej 90% (lub 75%, jeśli umowa to przewiduje) kapitału zakładowego spółki zależnej.
2. Przejrzyj umowę (statut) spółki – czy zawiera postanowienia obniżające próg squeeze out i czy reguluje zasady odmowy wiążącego polecenia.
3. Zweryfikuj wpis w KRS – od daty ujawnienia uczestnictwa w grupie spółek liczą się terminy na sell out.
4. Oceń ryzyko squeeze out – jeśli jesteś wspólnikiem mniejszościowym, sprawdź, czy spółka dominująca spełnia progi do przymusowego wykupu.
5. Oceń potrzebę audytu – jeśli masz wątpliwości co do rzetelności działań w grupie, sprawdź, czy reprezentujesz wymagane 1/10 kapitału zakładowego.
6. Ustal terminy – jednorazowe żądanie odkupu przy utworzeniu grupy spółek wygasa po miesiącu od podjęcia uchwały. Nie przegap tego okna.

Najczęściej zadawane pytania

Na czym polega squeeze out w grupie spółek i kiedy spółka dominująca może przymusowo wykupić udziały mniejszościowych wspólników? Squeeze out to prawo spółki dominującej do żądania przymusowego wykupu udziałów lub akcji wspólników mniejszościowych w spółce zależnej – na rachunek spółki dominującej. Warunek: spółka dominująca musi posiadać co najmniej 90% kapitału zakładowego spółki zależnej, a wykup dotyczy wspólników reprezentujących nie więcej niż 10% kapitału. Umowa spółki może obniżyć ten próg, ale nie niżej niż do 75% kapitału zakładowego.

Kiedy wspólnik mniejszościowy w spółce zależnej może zażądać odkupu swoich udziałów? Wspólnik mniejszościowy może żądać odkupu, gdy spółka dominująca posiada co najmniej 90% udziałów lub akcji w spółce zależnej – z tego uprawnienia można korzystać nie częściej niż raz w roku obrotowym, najwcześniej 3 miesiące od ujawnienia w KRS uczestnictwa spółki w grupie spółek. Odrębna sytuacja: wspólnik, który głosował przeciwko uchwale o utworzeniu grupy spółek, może złożyć jednorazowe żądanie odkupu w ciągu miesiąca od podjęcia uchwały – niezależnie od liczby posiadanych udziałów. Sell out przysługuje również wtedy, gdy wspólnicy mniejszościowi nie wyrażą zgody na wprowadzenie do umowy spółki postanowień dotyczących odmowy wykonania wiążącego polecenia.

Jaka jest różnica między squeeze out a sell out po zmianach w prawie holdingowym? Squeeze out inicjuje spółka dominująca – żąda przymusowego wykupu udziałów wspólników mniejszościowych w spółce zależnej, działając w swoim interesie właścicielskim. Sell out działa odwrotnie – to wspólnik mniejszościowy sam żąda, aby spółka odkupiła jego udziały lub akcje, co stanowi mechanizm ochronny pozwalający mu wyjść ze spółki. Od października 2022 roku oba mechanizmy obejmują nie tylko spółki akcyjne, ale również spółki z o.o.

Kto może żądać audytu grupy spółek i kto ponosi koszt takiego badania? Audytu grupy spółek mogą żądać wspólnicy lub akcjonariusze spółki zależnej uczestniczącej w grupie spółek, którzy reprezentują co najmniej 1/10 kapitału zakładowego. Koszt badania ponosi wspólnik, który złożył żądanie – zwrot kosztów od spółki przysługuje tylko wtedy, gdy audyt wykaże nadużycia lub działania niekorzystne dla spółki.

Jakie terminy i progi trzeba sprawdzić w spółce po wejściu w życie prawa holdingowego? Sprawdź, czy spółka dominująca posiada co najmniej 90% kapitału zakładowego spółki zależnej (lub 75%, jeśli umowa spółki obniża próg) – od tego zależy możliwość squeeze out i sell out. Zweryfikuj datę wpisu do KRS uczestnictwa w grupie spółek, bo od niej liczy się 3-miesięczny termin na sell out oraz miesięczny termin na jednorazowe żądanie odkupu po utworzeniu grupy. Przejrzyj też umowę spółki pod kątem postanowień obniżających próg squeeze out i zasad odmowy wiążącego polecenia.