Umowa inwestycyjna – co powinna zawierać i na co uważać

Jeżeli planujesz pozyskać inwestora, musisz przygotować się do podpisania umowy inwestycyjnej. To dokument, który reguluje wzajemne prawa i obowiązki wspólników oraz inwestora – od wpłaty środków, przez zarządzanie spółką, aż po zasady wyjścia z biznesu. Poniżej znajdziesz konkretne wskazówki, co powinna zawierać taka umowa i gdzie kryje się ryzyko dla założycieli.

Kiedy trzeba podpisać umowę inwestycyjną?

Umowa inwestycyjna nie jest obowiązkowa – żaden przepis nie wymaga jej zawarcia. Jest jednak niezbędna w praktyce – to porozumienie między obecnymi wspólnikami a inwestorem przystępującym do spółki, które reguluje wzajemne prawa i obowiązki.

Przede wszystkim w umowie z inwestorem zapisujesz, na co zostaną przeznaczone inwestowane środki i jak zostaną wydane.

Najczęściej umowa inwestycyjna reguluje też:

• kiedy zostaną wpłacone środki,
• jakie obowiązki mają założyciele,
• jakie obowiązki ma inwestor,
• kto i jak będzie zarządzał spółką,
• jakie są opcje wyjścia z biznesu,
• jakie są kary umowne za naruszenie umowy.

Podpisanie umowy inwestycyjnej na etapie inwestycji w spółkę jest potrzebne, by każda ze stron wiedziała, co i jak robić dalej.

Co zawiera umowa inwestycyjna?

Preambuła i definicje

Umowę inwestycyjną warto rozpocząć od dobrej preambuły. Wbrew pozorom to ważna część umowy – zdradza ogólne intencje i zamierzenia stron. W przypadku ewentualnych problemów w przyszłości może być ważnym źródłem ustaleń stron i interpretacji pozostałych zapisów umowy.

Nie mniej ważne jest dobre określenie definicji na wstępie umowy. Umowa inwestycyjna potrafi być skomplikowana i dobre zdefiniowanie podstawowych (często trudnych) terminów pozwoli się w niej sprawniej poruszać.

Więcej na ten temat napisałem we wpisie co powinna zawierać umowa spółki z o.o. – zasady te można stosować także dla umowy inwestycyjnej.

Zasady przeprowadzenia inwestycji

Umowa z inwestorem powinna dobrze opisywać zasady przeprowadzenia inwestycji. Te zasady wyznaczają rytm i stanowią harmonogram wszystkich działań, do których zobowiązują się strony. Przykładowy zakres:

1. Przyjęcie uchwały o podwyższeniu kapitału zakładowego w spółce.
2. Określenie zasad obejmowania udziałów w podwyższonym kapitale – wraz ze wskazaniem wkładów pieniężnych (a więc wartości inwestycji).
3. Złożenie oświadczeń o objęciu udziałów lub określenie terminu, w jakim powinny zostać złożone.
4. Podpisanie innych dokumentów towarzyszących umowie inwestycyjnej.
5. Określenie, kto i kiedy jest zobowiązany do zgłoszenia zmian do KRS czy CRBR.
6. Określenie czynności do wykonania po wpisie zmian w spółce do KRS.

Ustrój i działanie spółki

Ważnym elementem umowy inwestycyjnej jest ustalenie tzw. ładu korporacyjnego – zasad działania spółki po dokonaniu inwestycji. Te zasady są często wpisane do umowy pod tytułem „ustrój spółki".

Ustrój spółki to ustalenia dotyczące przede wszystkim:

• zasad reprezentacji spółki,
• zasad podejmowania decyzji w spółce,
• składu i powołania organów oraz sposobu ich działania.

Zarząd – kto go powołuje i jakie ma uprawnienia

W ramach ładu korporacyjnego ustala się, kto powołuje zarząd i jakie ten ma uprawnienia. Klasycznie w zarządzie zasiadają przede wszystkim założyciele. To oni, jako autorzy pomysłu na biznes, ponoszą główny ciężar rozwoju spółki i są głównie za nią odpowiedzialni. Rzadko się zdarza, żeby inwestor nie chciał jednak mieć wpływu i kontroli nad zarządem. Zdarza się więc, że osoba wyznaczona przez inwestorów także wchodzi w jego skład.

Regułą jest zapisywanie w umowie inwestycyjnej katalogu czynności, na dokonanie których zarząd potrzebuje zgody rady nadzorczej czy nawet zgromadzenia wspólników.

Ryzyko przejęcia kontroli nad zarządem. Zarząd spółki to organ posiadający nad nią codzienną kontrolę. Zwróć uwagę na zapisy, które mogą wykluczać lub dopuszczać przejęcie kontroli nad spółką przez inwestorów. Zdarza się wpisywanie postanowień, które pozwalają inwestorom na zmianę zarządu – np. w przypadku braku osiągnięcia określonych KPI lub spadku wskaźników poniżej ustalonych wartości.

Rada nadzorcza i obowiązki raportowania

Te same zasady dotyczą powołania rady nadzorczej. Najczęściej inwestorzy otrzymują prawo powołania członka rady nadzorczej – często jest to uprawnienie osobiste przypisane do konkretnego inwestora, choć może też przysługiwać całej grupie inwestorów/wspólników jako ich uprawnienie wspólne.

Poprzez radę inwestorzy wykonują nadzór nad spółką. Najczęściej w umowie inwestycyjnej zastrzega się obowiązek uzyskania przez zarząd zgody na konkretne działania. Regułą jest też obowiązek raportowania działań przez zarząd – często takie raporty powinny być składane nawet co miesiąc.

Przykładowe klauzule w umowie inwestycyjnej

Clue umowy inwestycyjnej stanowią klauzule. Najpopularniejsze z nich to:

1. Drag along
2. Tag along
3. Klauzula anti dilution

Wszystkie te klauzule rozpisałem osobno – kliknij w nazwę wybranej klauzuli, żeby przejść do szczegółowego wpisu.

Poniżej opisuję kolejne klauzule, na które warto zwrócić uwagę.

Prawo pierwszeństwa

Inwestor przystępując do spółki zna i akceptuje skład pozostałych wspólników. Najczęściej chce mieć wpływ na ten skład – kontrolować, komu pozostali wspólnicy sprzedają swoje udziały, i móc je kupić, zanim zostaną sprzedane komuś z zewnątrz.

Taką kontrolę zapewnia prawo pierwszeństwa lub prawo pierwokupu – cel i skutek jest taki sam w obu przypadkach, nieco inaczej wygląda formalne skorzystanie z jednego i drugiego.

Prawo pierwszeństwa gwarantuje wspólnikowi, że jeżeli którykolwiek inny wspólnik będzie chciał zbyć udziały – osoba dysponująca prawem pierwszeństwa będzie mogła je uprzednio kupić, na takich samych zasadach, na jakich sprzedający planował zbyć te udziały komuś z zewnątrz. Dzięki temu w spółce nie pojawia się nowy wspólnik, a wspólnik uprawniony powiększa swoją liczbę udziałów.

Jak w praktyce wygląda skorzystanie z prawa pierwszeństwa?

1. Wspólnik, który chce sprzedać udziały, zawiadamia o tym pozostałych wspólników dysponujących prawem pierwszeństwa.
2. Zawiadomienie zawiera informacje o warunkach sprzedaży i wskazuje datę, do której może być wykonane prawo pierwszeństwa.
3. Jeżeli ktoś z uprzywilejowanych wspólników zdecyduje się na wykonanie prawa pierwszeństwa – nabywa udziały z pierwszeństwem przed innymi osobami.
4. Najczęściej składa odpowiednie oświadczenie, a sprzedający zamiast sprzedać udziały pierwotnemu zainteresowanemu, ma obowiązek sprzedać je osobie korzystającej z prawa pierwszeństwa.

Co ustalić w umowie

Opisanie prawa pierwszeństwa wymaga ustalenia m.in.:

• w jakiej proporcji dany wspólnik uczestniczy w ewentualnym zakupie udziałów,
• co ma się wydarzyć, jeżeli z prawa pierwszeństwa chce skorzystać kilka uprawnionych osób naraz.

Klauzula Lock-up

Klauzula lock-up to zakaz sprzedaży udziałów przez oznaczonych wspólników – najczęściej założycieli. Żaden inwestor nie zainwestuje sporych środków, jeżeli założyciele mieliby kilka miesięcy później (np. na fali sukcesu firmy) przenieść się gdzie indziej.

Co ustalić w klauzuli lock-up

• Czas trwania zakazu – nie powinien być dłuższy niż kilka lat.
• Okoliczności zwalniające z zakazu – np. zgoda inwestorów lub spełnienie innych warunków.

Konsekwencje naruszenia lock-up

Jeżeli wspólnik objęty klauzulą lock-up sprzeda udziały wbrew zakazowi:

• może być zobowiązany do zapłaty kary umownej ustalonej w umowie inwestycyjnej,
• taka sprzedaż może być nieskuteczna względem spółki,
• może skutkować umorzeniem udziałów.

Opcja call i put w umowie inwestycyjnej

Opcja put – żądanie wykupu udziałów

Opcja put to uprawnienie do żądania zakupu udziałów. Wspólnik, który dysponuje opcją put, może żądać od innych wspólników, by ci wykupili od niego udziały w spółce.

Opcja put powinna precyzować:

• wedle jakiej ceny powinno nastąpić zbycie,
• ile udziałów powinni kupić pozostali wspólnicy.

Z reguły jest przyznawana inwestorowi – stanowi dla niego formę zabezpieczenia wyjścia z inwestycji. Skorzystanie z opcji put może być zależne od wielu czynników, zarówno pozytywnych (z punktu widzenia spółki), jak i takich związanych z brakiem powodzenia biznesu. Wszystko zależy od treści postanowień, które strony wpisują do umowy.

Opcja call – żądanie sprzedaży udziałów

Opcja call to przeciwieństwo opcji put – wspólnik uprawniony z opcji call może żądać od pozostałych wspólników zbycia na jego rzecz ich udziałów. Ustal warunki, na jakich opcja ta może być wykonana, oraz przede wszystkim kiedy.

Opcja call może przysługiwać:

• Inwestorowi (najczęściej) – dzięki czemu ma większą kontrolę nad spółką i może przejąć dodatkowe udziały po spełnieniu się warunków określonych w umowie.
• Założycielom – np. prawo odkupienia (na preferencyjnych zasadach) części udziałów inwestora w przypadku osiągnięcia ponadprzeciętnego wyniku finansowego przez spółkę. W ten sposób zyskują dodatkową motywację do rozwoju biznesu.

Jak zabezpieczyć opcje call i put

Opcje call i put mogą być zabezpieczone na kilka sposobów:

• Kara umowna – wpisana do umowy na wypadek uchylania się wspólnika od poddania się działaniu opcji.
• Nieodwołalne pełnomocnictwa – na ich podstawie osoby uprawnione do opcji call czy put mogą samodzielnie zrealizować swoje prawa.

Nakaz pracy założycieli na rzecz spółki

Główny ciężar rozwoju spółki spoczywa na założycielach. To oni mają pomysł oraz know-how, żeby go zrealizować – inwestor daje środki finansowe pozwalające na osiągnięcie celu.

Dlatego bardzo często do umowy inwestycyjnej wpisywany jest nakaz pracy założycieli na rzecz spółki. Najczęściej obejmuje:

• Obowiązek zasiadania w zarządzie.
• Wymóg pracy w pełnym wymiarze – często wpisuje się, że praca musi odpowiadać „pełnemu etatowi".
• Nakaz wyłączności operacyjnej – założyciele nie mogą poświęcać czasu na żadne inne zajęcia zawodowe.
• Zakaz działalności konkurencyjnej – chociaż taki zakaz wynika z samego faktu zasiadania w zarządzie, w umowie inwestycyjnej jest najczęściej dodatkowo, szeroko rozpisany.

Wszystkie te zapisy mają z perspektywy inwestora zmusić założycieli i zarząd do skupienia pełnej uwagi na działaniu spółki. To swoista gwarancja maksymalnego wykorzystania potencjału wpłaconych pieniędzy.

Sprawdź, czy wpisujesz wyjątki. Jeżeli już na etapie inwestycji założyciel jest zaangażowany w inną działalność – wpisz ten fakt do umowy. Przewidź wyjątki od zakazu wyłączności i konkurencji, zanim podpiszesz dokument.

Kary umowne w umowie inwestycyjnej

Skoro w umowie inwestycyjnej opisujesz obowiązki stron, to naturalnie zastrzegasz też konsekwencje ich naruszenia. Najpopularniejszym sposobem zabezpieczenia są kary umowne.

Teoretycznie kary mogą dotyczyć każdej ze stron, jednak często są skierowane głównie w stronę założycieli. Wynika to z prostego faktu – to na nich ciąży najwięcej obowiązków, podczas gdy głównym obowiązkiem inwestora jest wpłata obiecanych środków.

Na co uważać przy formułowaniu kar umownych

• Precyzyjnie określ zdarzenie powodujące obowiązek zapłaty kary – nieprecyzyjny zapis może spowodować nieważność postanowienia i brak możliwości egzekucji.
• Ustal wysokość kary – jednoznacznie, bez pola do interpretacji.
• Rozważ mechanizm wezwania – często możliwość dochodzenia kary uzależnia się od wcześniejszego wezwania do usunięcia naruszeń.

Które obowiązki najczęściej zabezpiecza się karami umownymi

• Złamanie zakazu konkurencji – to najczęstszy przypadek, bo z perspektywy inwestora to najpoważniejsze naruszenie ze strony założyciela.
• Zakaz przejmowania pracowników spółki przez inwestora – zdarza się, że inwestor ma w umowie zakaz zatrudniania ludzi ze spółki, w którą inwestuje, a złamanie tego zakazu wiąże się z karą umowną.

Umowa inwestycyjna – o czym jeszcze warto pamiętać

Opisane powyżej zasady to tylko część postanowień, które mogą znaleźć się w umowie inwestycyjnej. W praktyce umowa inwestycyjna może mieć objętość kilkudziesięciu stron.

Do innych ważnych elementów zaliczają się:

• Postanowienia dotyczące zgromadzenia wspólników – to najważniejszy organ w spółce. Szczegółowe zasady jego działania będą częścią ładu korporacyjnego.
• Oświadczenia stron umowy inwestycyjnej – mogą przyczynić się do powstania lub braku odpowiedzialności stron umowy.
• Wynagrodzenie członków zarządu – jego wysokość musi być akceptowalna dla inwestora, ale nie może być zbyt niska, by dobrze motywować zarząd do pracy. Dlatego często określa się ją już w umowie inwestycyjnej.

Jeżeli szykujesz się do zawarcia umowy inwestycyjnej lub zastanawiasz się, czy warto zostać inwestorem i chcesz poradzić się specjalistów – pisz do nas, na pewno pomożemy.

Najczęściej zadawane pytania

Co powinna zawierać umowa inwestycyjna, żeby dobrze zabezpieczała założycieli i inwestora? Umowa inwestycyjna powinna zawierać: preambułę i definicje, zasady przeprowadzenia inwestycji (harmonogram wpłat, objęcie udziałów, zgłoszenia do KRS), ustrój spółki po inwestycji (zarząd, rada nadzorcza, zasady podejmowania decyzji), klauzule regulujące obrót udziałami (prawo pierwszeństwa, lock-up, drag along, tag along, anti dilution), opcje wyjścia z biznesu (call i put) oraz kary umowne za naruszenie obowiązków. Dodatkowo warto uregulować nakaz pracy założycieli na rzecz spółki, zakaz konkurencji, wynagrodzenie zarządu i oświadczenia stron – bo każdy z tych elementów przekłada się na konkretne ryzyko operacyjne lub finansowe po obu stronach.

Na jakie zapisy w umowie inwestycyjnej założyciel powinien uważać, żeby nie stracić kontroli nad spółką? Sprawdź zapisy dotyczące powoływania i odwoływania zarządu – zdarza się, że inwestor wpisuje prawo do zmiany zarządu w razie nieosiągnięcia określonych KPI, co daje mu faktyczną kontrolę operacyjną nad spółką. Zwróć też uwagę na katalog czynności wymagających zgody rady nadzorczej lub zgromadzenia wspólników, bo zbyt szeroki katalog ograniczy Twój zarząd do roli wykonawcy decyzji inwestora. Przeanalizuj również, kto i na jakich zasadach powołuje członków rady nadzorczej – to przez nią inwestor wykonuje bieżący nadzór i wymusza obowiązek raportowania nawet co miesiąc.

Jak działa prawo pierwszeństwa przy sprzedaży udziałów w umowie inwestycyjnej? Wspólnik, który chce sprzedać udziały, zawiadamia o tym wspólników posiadających prawo pierwszeństwa, podając warunki planowanej sprzedaży i termin na skorzystanie z tego prawa. Jeżeli uprawniony wspólnik zdecyduje się na wykonanie prawa pierwszeństwa, składa odpowiednie oświadczenie, a sprzedający ma obowiązek sprzedać udziały jemu zamiast pierwotnemu nabywcy – na takich samych warunkach. W umowie ustal proporcję, w jakiej dany wspólnik uczestniczy w zakupie, oraz co się dzieje, gdy z prawa pierwszeństwa chce skorzystać kilka osób naraz.

Czym różnią się opcja call i opcja put w umowie inwestycyjnej? Opcja put daje wspólnikowi (najczęściej inwestorowi) prawo żądania, by pozostali wspólnicy wykupili od niego udziały – to forma zabezpieczenia wyjścia z inwestycji. Opcja call działa odwrotnie – uprawniony wspólnik może żądać od pozostałych sprzedaży ich udziałów na jego rzecz, co daje mu możliwość przejęcia większej kontroli nad spółką po spełnieniu warunków określonych w umowie. Obie opcje powinny precyzować cenę zbycia, liczbę udziałów i okoliczności, w których mogą zostać wykonane, a ich realizację warto zabezpieczyć karą umowną lub nieodwołalnym pełnomocnictwem.

Jakie kary umowne najczęściej wpisuje się do umowy inwestycyjnej i na co uważać przy ich formułowaniu? Najczęściej kary umowne zabezpieczają zakaz konkurencji po stronie założycieli oraz zakaz przejmowania pracowników spółki przez inwestora – to dwa scenariusze, w których naruszenie obowiązku uderza bezpośrednio w wartość biznesu. Przy formułowaniu kar precyzyjnie określ zdarzenie powodujące obowiązek zapłaty i jednoznacznie ustal wysokość kary, bo nieprecyzyjny zapis może skutkować nieważnością postanowienia i brakiem możliwości egzekucji. Rozważ też mechanizm wcześniejszego wezwania do usunięcia naruszeń przed naliczeniem kary – to częste rozwiązanie, które zmniejsza ryzyko eskalacji sporu.